Opinie Wetenschap
Met deze brief willen wij onze bezorgdheid uiten over een column van Joël De Ceulaer
Veranderende adviezen afdoen als een strategische leugen is misleidend en ondermijnt het publieke vertrouwen in wetenschap en beleid. Dat zegt een groep wetenschappers in een reactie op een Uitkijkpost van Joël De Ceulaer.
De Morgen, 23 maart 2025
Met deze brief willen wij onze bezorgdheid uiten over het recente opiniestuk van Joël De Ceulaer, waarin hij stelt dat wetenschappers tijdens de pandemie bewust hebben gelogen. Hoewel kritische journalistiek essentieel is, heeft dit stuk, door zijn framing en woordkeuze, een potentieel schadelijke impact op de publieke perceptie van wetenschap en expertise.
De kern van De Ceulaers betoog – dat de communicatie rond mondmaskers en ventilatie in het begin van de pandemie gebrekkig was – is op zichzelf een legitieme discussie. Het klopt dat aanvankelijke adviezen over maskers later veranderden en dat ventilatie pas later een centrale rol kreeg in het beleid. Maar de suggestie dat deze wijzigingen opzettelijke leugens waren, is een misleidende en schadelijke voorstelling van de feiten.
Tijdens de eerste fase van de pandemie baseerden virologen en beleidsmakers hun adviezen op de toen geldende wetenschappelijke inzichten, zowel in België als internationaal. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) adviseerden aanvankelijk geen algemene maskerdracht, omdat er onvoldoende bewijs was voor de effectiviteit ervan in de bredere gemeenschap.
Aangepaste adviezen
De inzichten en consensus veranderden in de eerste maanden van de pandemie, waardoor het maskerbeleid werd aangepast. Dit was inderdaad ook alleen maar mogelijk omdat er meer maskers beschikbaar kwamen, maar dat was niet de enige factor. Na de eerste lockdown werd de maatschappij opnieuw geleidelijk geopend, ondanks de voortdurende aanwezigheid van het virus. In die context werd de optie overwogen om bredere contacten toe te laten, maar met extra bescherming zoals mondmaskers.
Dit neemt niet weg dat het debat over de effectiviteit van maskers in de brede bevolking altijd genuanceerd was, met duidelijke voordelen en nadelen, afhankelijk van de naleving en het draagvlak bij de bevolking. In het begin werd het vermogen van de bevolking om maskers correct te gebruiken onderschat, maar gaandeweg werd duidelijk dat de brede bevolking wel in staat was om dergelijke medische hulpmiddelen correct toe te passen. De communicatie rond maskers in het begin van de pandemie was inderdaad onvoldoende genuanceerd, maar dit was geen onderdeel van een strategische leugen.
Een vergelijkbare evolutie zagen we bij zelftests en zelfafnamekits, die aanvankelijk als niet haalbaar werden beschouwd, maar later breed werden geïmplementeerd toen bleek dat met gepaste sensibilisering en communicatie mensen deze medische handelingen wel degelijk correct kunnen toepassen.
Dit proces, waarin adviezen veranderen op basis van nieuwe kennis, inzichten en een wijzigende consensus, is juist hoe wetenschap werkt. Het afdoen van deze evolutie als een strategische leugen is misleidend en ondermijnt het publieke vertrouwen in wetenschap en beleid. Dit voedt voor een stuk een klimaat van wantrouwen tegenover experts en wetenschap. In een tijd waarin desinformatie over vaccinatie en pandemieën nog steeds een bedreiging vormt, is het zorgwekkend dat een kwaliteitskrant als De Morgen hier onbedoeld aan bijdraagt.
Polarisatie
Door wetenschappers weg te zetten als leugenaars, verschuift het stuk de discussie naar een morele aanklacht in plaats van een inhoudelijk debat over hoe wetenschapscommunicatie tijdens een crisis kan verbeterd worden. Het gevolg? Een verdere polarisatie waarin experts in de verdediging worden gedwongen en het maatschappelijk vertrouwen in wetenschap wordt ondermijnd.
Wij begrijpen dat een opiniestuk subjectieve interpretaties bevat en dat De Ceulaer de vrijheid heeft om scherpe analyses te maken onder de vlag van “satire en spot”. Maar het is ook de verantwoordelijkheid van een kwaliteitsmedium als De Morgen om ervoor te zorgen dat nuance en feitelijkheid niet ondergeschikt raken aan polemiek.
Als wetenschappers die betrokken waren bij het advies en de communicatie tijdens de COVID-pandemie, willen we benadrukken dat wetenschap geen dogma is, maar een voortdurend proces van voortschrijdend inzicht en aanpassing aan nieuwe kennis. Dat proces verdient kritische reflectie, maar geen verdachtmakingen die het vertrouwen in expertise en beleid ondermijnen.
Steven Van Gucht, Sciensano; Dimitri Van der Linden, UCLouvain; Erika Vlieghe, UAntwerpen; Frieda Matthys, VUB; Geert Molenberghs, UHasselt/KU Leuven; Jorgen Stassijns, Sciensano; Laura Cornelissen, Sciensano; Lode Godderis, KU Leuven; Maarten Vansteenkiste, UGent; Marc Van Ranst, KU Leuven; Matthias Dewatripont, ULB; Michel Thieren, WHO; Niel Hens, UHasselt; Philippe Beutels, UAntwerpen; Pierre Van Damme, UAntwerpen; Steven Callens, UGent; Tinne Lernout, Sciensano; Tom Goffin, UGent; Vincent Yzerbyt, UCLouvain; Yves Van Laethem, CHU St.-Pierre.